24 Aralık 2010 Cuma

Çalışmanın dayanılmaz ağırlığı

Bu ağırlığı nasıl hafifletelim, “gerçekçi olup, imkansızı isteyerek” olabilir mi ?


Genç bir dostum Facebook’da duvarına yazmış : “Daha kaç yıl cuma gelsin diye haftaya başlıyacağım !” Okuduğumda içim acıdı.
Yaş almanın benim üzerimdeki bir etkisi de şu oldu; insan kendi genç yıllarını geride bırakınca, yaşadığı zorlukları, çektiği meşakkatleri, anlamadan geçen yılları daha az önemser oluyor da, gençlerin benzer ya da onları zorlayacak başka yeni koşullarla yıllarını heder edecek oluşuna üzülüyorum.
Kendi şirketimi kapattıktan sonra daha özgür bir yaşam ve çalışma olanağı buldum. 2006 yılında Bilgi Üniversitesi’ndeki bir yıllık hocalık deneyimi ve daha sonraki proje bazlı çalışmalar, oldum olası gençlerle arası iyi olmuş biri olarak bana milenyumun gençlerini (kendi oğlum dahil) daha yakından anlama, gözlemleme fırsatı verdi. Kendi o yaşlarım bir yana, aktif iş hayatım sırasında tanıdığım, gözlemlediğim gençlere göre, daha yolun başında canları çok sıkkın gençlerin.
Çoğu “ne istediğini bilmiyor, ama ne istemediğini biliyor”. Baştan olumsuza odaklanmış bir gelecek tümcesi. Ruh hali bu olan bir nesle sözüm ona kariyer merkezlerinde istediğiniz kadar “kendini beş yıl sonra nerede görmeyi planlıyorsunuz? “diye sorun. Önce bu olumsuzluğun nedenlerine odaklanıp, giderebilmek lazım.
Kentleşmenin refah düzeyini yükseltmeye odaklı yaşam biçimi, çocuk yetiştirme modelini de değiştirdi. Geçenlerde bir hesap yaptık, çocuğunu büyük kentlerde özel okullarda okutmayı hedefleyen insanlar için, ana okulundan üniversiteyi bitirmeye kadar, bir çocuğun sadece eğitim maliyeti bir milyar TL’sını buluyor. Bu paraları kazanabilmek için insanların “çoook çalışması lazım”. Bu durum çocuk-ebeveyn ilişkisinin doğal ihtiyaçları karşılayacak şekilde sürdürebilmesine zaman bırakmıyor. Açıklar, bakıcı kadın, yan aktiviteler ile doldurulmaya, dolayısıyla daha fazla kaynak yaratmaya ama daha az ilişkiye gierecek zamana ve tahammüle neden oluyor. Sonuçlarını düşünmeden içine düşülen bu girdap, aileleri içine çekip duruyor.
Eğitim sistemi de, sonunda hayata atıverdiği gençlere bir yaşam ve kariyer perspektifi veremiyor. Özel okul da olsa gittikçe sıradanlaşan, standart bir eğitimden geçiyor gençler. Derken milyarlar yatırılan gençler, 1500 – 2000 TL maaşlarla bir iş bulabildiklerine baştan seviniyorlar belki, ama sevinçleri kısa sürüyor. Bakmayın koca koca İK departmanlarına, Kariyer Merkezlerine, “Kariyer Planlama” uygulamalarına. Adet yerini bulsun diye yapılanlar, hayata geçemiyor.
Çalışma hayatım boyunca çok genç insanla çalıştım, onları iş içerisinde keşfedip yönlendirmekten büyük tatmin duydum. Son projelerden birinde çalışmak fırsatı bulduğum gençlerin daha sonraki safhadaki durumlarına bakıyor ve hayıflanıyorum. Eğitimleri bir yana, analitik zekaları (ki bu eğitim sistemi maalesef bu önemi yönü hiç gelitirmiyor), sonuç odaklı çalışmaya hızlı adaptasyonları, öğrenme ve uygulama kapasiteleri ile genelden ayrışan bu genç insanların önünü açarak, destek olarak onlardan çok daha yüksek performans elde etmek yerine, onları dar ve sıkıcı çerçevelere hapseden yönetim zihniyeti aslında kendi bindiği dalı kesiyor.
Seksenli yılların başında iş hayatına atılmış biri olarak kendimi çok daha şanslı addediyorum. Bizim dönemimizde işe alımda da, çalışırken de yetkinliklerimiz, eğitimimiz kadar dikkate alınır, liyakata göre değerlendirme daha sağlıklı yapılırdı. İkinci bine yaklaşırken, her ne kadar profesyonel çalışma hayatı, misyonlar, vizyonlar, etik kurallar, toplam kalite yönetimi, sosyal sorumluluk... ilkeleri belirlenip, kurallarabağlandıysa da, uygulamaya geçilemeyen bu laf salatası, gençlerin yabancılaşmasını arttırmaktan başka bir işe yaramadı. Ömür boyu bir fakire, yaşlıya yardım etmeyen, komşusunun elindeki torbayı taşım ayı aklına getirmeyen neslin sosyal sorumluluk anlayışı ne olabilir ki ! Tüm bu zırvalara karşın, otuz yıllık iş deneyimi ve gözlemlerime göre nepotizmin zirvelerinde olduğumuzu düşünüyorum.
Her geçen yıl, kurumsal yapılarda nefes alamayan gençlerin sayısı artıyor. Ne yapılan işe, ne kuruma ne de o kurumlarda onlar için bir gelecek olduğuna inanmıyorlar. Ama hayatlarını kazanmaları lazım. O zaman işte “daha kaç yıl Cuma gelsin diye haftaya başlayacağım” isyanı patlayıveriyor.
Kendi işini kurmayı hayal edenler de fazla değil. Zira sistem, biraz da ekonomik krizin de etkisiyle, o çıkışı da karartıyor. Milenyumla birlikte beklenen büyük değişimin, on yıl sonra oldukça yavaş seyrettiğini söylemek yanlış olmaz. Geçmiş bilgiler, deneyimler bugün geleceğe ışık tutmuyor. Refahın, tüketimin, kazançların hızla arttığı 1980-2000 aralığından sonra, şimdi daha mütevazi ölçülere dönmüş olmaya alışmak zaman alacak. Dolayısıyla geçmişin parlak fikirlerinin beş yıla kalmadan bire yüz vermesini artık beklememek gerek. Niş alanlar doldu, internet ilk çıkış hızından sonra yatay seyir izliyor. Geçmişin büyük para kazançlarıyla tatmin olma hedefi artık geçerli değil. Deneyimlerimize bakarsak, aslında o hedef pek de makbul bir hedef değilmiş. Eninde sonunda, birey, aile, ebeveyn, çocuk olarak mutlu olmak için ölçüyü “daha fazla” edinime endekslediğinizde, aslında kısır bir döngüde koşturup duruyorsunuz. Şimdi mutlu olarak bir hayat sürdürmeyi tercih edenler, kendi yollarını bulmaya çalışıyor. Doğru da yapıyorlar. Bize dayatılan seçeneklerin dışında da varolma biçimleri olduğunu anlamak ve tercih etmek zaman alacak. Kararlı ve sabırlı olmak gerek.
Bakıyorum da, zaman içinde ben dahil, pek çok arkadaşım kendi küçük gruplarını oluşturup geziyorlar. Bizim gibilere servis veren dostlarımız oldu. Kendi hayat görüşümüze yakın, benzer ilgileri olan insanlara yönelik iş alanları oluşmaya başladı. Bir yakınım yurtdışındaki arkeolojiye meraklı insanlar için Likya bölgesine yönelik turlar yapmaya başladı. Ben yeni bir dostumun acentasının organizasyonu ile 10 kişilik fotoğraf meraklısı bir grupla harika bir Rajastan gezisi yaptım. Benzer yöntemle yaptığımız kuzeyden güneye Küba gezisinin de tadı damağımda.
Bizim gençlik yıllarımızın toplumsal içerikli, kurulu düzene karşı mottosu, belki şimdi daha bireysel biçimde gerçekleşecek : “Gerçekçi ol, imkansızı iste”. Yeter ki istemekle kalmayıp, yapmayı bilelelim. Zira düzeni benimsemeyip, kendi yolunu çizmek isteyenleri bekleyen en önemli tehlike, kendi başına çalışma disiplini, motivasyonu ve istikrar. Yeni bir düzen kurabilmeleri için onlara dikte ettirileni değil kendi hedeflerini belirlemek ve ona ulaşmak ve sürdürebilmek için öz disiplinlerini güçlendirmeleri gerekiyor. “Ne istediğini bilemeyen” bir nesil için az, buz bir meydan okuma değil bu.
Umudum ve dileğim bunu başarabilmeleri, yoksa “bekle dur Cuma’yı”

Haziran 2010

Bir kış molası için notlar


Yıllar önce, dört yıl birlikte çalıştığımız çocukluk arkadaşım, kardeşim, eşinin işi nedeniyle işten ayrılıp, Marmaris’e göç etti. Aylar geçti, bir gün mutad konuşmalarımızda “hala normal olarak gazete okuyamıyorum, biliyor musun ?” dedi. Aradan aylar geçmesine rağmen, hala gazete sayfalarında müşterilerimizin, rakiplerin haberlerini takip ettiğini, PR bağlantılı haberleri neredeyse kesip küpürlemek üzere okuduğunu tespit etmişti. Bir yandan tam bir “algıda seçicilik” örneğidir. Bir yandan da işin gerçek hayatın ne kadar önüne geçip bizi biçimlendirmiş olduğuna.

Pek çoğumuz, delice çalıştığımız dönemlerde, hep sakin bir yerlere kaçıp, bir tür inziva hayatı yaşamayı hayal ederiz. Kendimizi unuttuğumuzu, baş döndüren hızla çevrilen çarkların bize hayatı ıskalattırdığını fark ederiz. Büyük kent, iş hayatının zamana karşı hızı bizi gerçek zamandan koparır. Zaman, filanca toplantı gün ve saatine, yetişilmesi gereken bir rapora, girilecek bir ihalenin son teminat gününe, falanca tesisin açılışına ait bir zamandır. İşi bir yana bıraksak, bu defa çocuğumuzun SBS sınavına, büyüklere bakan bakıcı kadının izin gününe, binemediğimiz teknenin bakım zamanına göre yaşanır. Böylesi zorunluluklara ayarlı yaşayışa, o zaman girdabına öyle kapılırız ki, bazen uyku zamanı, yemek zamanı bile onlardan arta kalan anlara sıkışır, sarkar, atlanır. Kısaca bedenin ve ruhun doğal zamanı hükmünü yitirir.

Hız sarhoşluğuna kapılanlar için mevsim değişmiş, doğa kabuk değiştirmiş... fark etmek için zaman yoktur. Giysilerin ve vitrinlerin değişmesini fark edilir belki. Halbuki, mevsimler, doğa kendi hükmünü sürer, bizim dikkat aralığımıza bakmaksızın. Küresel ısınmanın oyunlarını bir yana bırakırsak, yüzyıllardır tabiat kendi döngüsünü, gerçek zamanı, müthiş mucizelerle yineler. Bizler farkında olalım, olmayalım. Kaçırdığımız yanımıza ziyan kalır. Üstelik tekrarı da yoktur. Çünkü her bahar, yaz ve kış hiçbir zaman aynı değildir, bizim de olmadığımız gibi.

Şimdi kışın zamanı. Sezon açılışını, indirimini, halka arzları, dolardaki ani düşüş ve yükselişleri bir yana bırakın bir an ve girmekte olduğumuz kışa göz atın. Kurumuş çınar yapraklarının kokusuna karışan Malta Eriği çiçeğini koklayın.

İstanbul’da kış gecikir. Tam hava artık soğudu derken, yeniden masmavi bir gökyüzünde güneş parıldar.Yazlıklar çoktan kaldırılmış, kazaklar raflara yerleşmiştir ama, son sıcaklar için kenarda bırakılmış bir iki kısa kollu pamuklu ile sarı yaza selam çakılır. Ağaçlar henüz yeşil yapraklarına veda etmemiştir. Güneş erkenden eğilmese, insan yaz sanabilir bu havaları.

Sonra sadece bir kaç gün içinde yapraklar sararır, kahverengiye döner, hafif bir resintiyle konfetiler gibi dökülmeye başlar. Bu kısa geçişten geriye çıplak dallarda asılı yılbaşı süsleri gibi, turuncu Trabzon hurmalarıyla, mucizevi bir biçimde bu mevsimde çiçek açan tek meyva ağacı olan Malta eriği çiçeklerinin saltanatı başlar. Baygın ve keskin kokuları ilkbaharın iğde çiçekleriyle yarışır. İstanbul’un betonlaşmasından arda kalan bahçelere bakıp bu olağanüstü şehrin florasına bir kez daha hayran kalır, görmeye fırsat bulabilen gözler.

Henüz çingeneler kırmızı topları bağlamaya başlamadan, Belgrad ormanında kendi ellerinizle doğal halinde Kokinaları toplamak mümkündür. Olsa olsa sivri yaprakları biraz elinize batar. Mor Güz Çiğdem’lerine uzanmayın, onlar seyretmek içindir. Toplarsanız hemen sünüverirler. Aynı sıralarda Anadolu’daki hasatına başlanan yükte hafif, pahada ağır Safran çiçekleri ile kardeş sayılırlar.

Hava erken kararsa da, yaza inat balıkçı tablalarında irili, ufaklı gümüş parıltılar içini şenlendirir insanın. Önce Sardalya, Palamut, ardından Lüfer familyası. Çinekop, Sarıkanat’a el sürmeyelim ki büyüsünler Lüfer olsunlar dedik ama balıkçılar kendi bindikleri sandalları batırmakta ısrarlılar. Önce Uskumru’yu kaybettik, korkarım sıra Lüfer’de. Oysa Uskumru ve kurusu Çiroz da İstanbul’un kış nimetleri arasında soframızı şenlendirirdi. Ben hatırlamam ama ablam anlatır, kar yağarken dışardaki mangalda cızırdayan Uskumru kokusunu.

Kış aslında ev zamanıdır. Kabuğuna çekilen bir tosbağa gibi içimize dönme zamanı. Ev içi keyiflerini yaşama zamanı.

Ben kış çocuğu sayılırım. Her ne kadar pastırma yazının aldatıcı sıcaklarında doğmuşsam da bilirim hemen akabindedir soğuk ayazlar. Ondan mıdır bilmem ama, kış bana kasvetli, hüzünlü gelmez. Hatta yeniden doğuşa hazırlanmanın heyecanı ve umudunu yaşatır bana. Evi yaşamak bir yana kenti yaşamanın da en iyi zamanıdır kış. Konserler, sergiler, yeni filmler... Soğuğu dışarıda bırakıp, seyredilen filmler, dinlenen güzel müzikler, sıcak bir salep ya da çaya eşlik eden sohbetler, okumalar güzel, derin ve akılda kalıcıdır. Dışarıda sizi kışkırtan bir güneş, bunaltınızı serinletecek bir deniz, tatil telaşı aklınızı çelmez.

Hele, karın bastırdığı kenti esir aldığı günleri daha da severim. İstanbul gibi dur durak bilmeyen, nefes nefese bir kentin ve onun yorgun insanlarının mecburi tatil günleridir. Sokaklar için sevinirim, işyerleri, okul binaları, en çok da her daim tıknefes koşuşturan insanları için. Bir kaç günlük topyekun bir dinlenme. Sözün gerçek anlamıyla yavaşlayan bir “slow city”. Her ne kadar okumayı ve okulu sevmiş olsam da, okul yıllarımda bu kentin sunduğu mecburi tatil fırsatlarını dört gözle beklerdim. Bunlardan biri yoğun yağan kar, tipiydi, herkes için tatil demekti. Bazılarıysa, henüz iki kıta köprüyle birleşmemiş olduğundan sadece biz “karşıda” yani Anadolu yakasında oturup, Avrupa yakasında okula gidenlere özgüydü. Yani şahane lodos ve sis günleri. Böylece okul döneminin üç mevsimi için de kaçamak gün umutlarımız olurdu. Kışın kar, baharlarda sis ve lodos. İstanbul “lodosçu” diye fırtına sonrası denizin kıyıya bıraktığı kömür ve sair hazineleri toplayanları bilir oysa en kral lodosçular yukarıda tarif edilen biz “karşılı” çocuklardık. Gelsin Kadıköy sinemaları, sahil çay bahçeleri, bisiklet turları.

Yoğun iş temposuyla çalışırken, bayramı fırsat bilip yurt dışına kaçtığımda, iş günlerinde aylaklık yapma lüksünü farkederdim. Oralı insanlar için tatil olmayan, koşuşturma ve telaşla yaşanan günlerde, bir sokak kahvesinde tembel tembel kahvemi yudumlamak, müzelerin sakin salonlarında dolaşmak, kentin çocuklarla bakıcılarına kalmış parklarında kitap okumaktan acayip zevk alırdım. Döndüğümde kısa bir süre, sabahları işe giderken hayal ederdim, şimdi ellerim cebimde Dolmabahçe yolundan yürüsem aheste, atlasam bir vapura mesela Burgaz’a gitsem, garip kalmış kedileri sevsem, oturup Heybeli çamlarına karşı bir kahve içip adanın yaşlılarıyla laflasam. Bazen de epeydir gezmediğim Arkeoloji Müzesine yollardım hayalimi, çıkıp Yeşil Ev’de bir mola verir, Arasta çarşısına dalardım,
Adliye’ye yetişmeye çalışan kara takım elbiseli avukatlara yaramaz bir nanik çakaraktan.

Yakışıklı prensim Persi kış tüylerini kuşandı. Üç senedir hiç şaşmıyor, her sonbahar tüyleri uzuyor, kalınlaşıyor, çoğalıyor. Adeta iki beden büyüyor, aslında değil sadece tüy kabası. Doğal olarak da o uzun güzelim tüyleri bir kaç gün taramasanız birbirine girip kıtık oluyor. Bir kaç küçük topak elime gelince soluğu veterinerimizde aldım. Uzun bayram tatilini nöbetçi geçirmiş, çalışanlarıysa tatilde. Lise sonda bir kızı var, teknesi de. Ama zamanı yok. Elli yaşın bir muhasebe yaşı olduğunu söylüyor. Belli bir kıvılcım düşmüş ruhuna. Yangına körükle gidiyorum. Bir daha ne kendinin ne de kızının bu yaşta olmayacağını hatırlatıyorum. Yarın tekneye yelken çekmeye hali kalmayabileceğini. Bir daha 2010 kışını yaşayamayacağımızı hatırlatıyorum. Yaşanan yıllardan ancak yaşadığımızı hissettiğimiz anlar geriye kalıyor.

Onun için, Yağmur Atsız’ın çok sevdiğim şiirinde dediği gibi “koşarken yavaşlar gibi”, biraz yavaşlayın, kendinizi doğal akışa bırakın. Kışın tadını çıkarın. Bir akşam işten erken çıkın, atlayın bir ada veya Haliç vapuruna ve kentin denizine, göğüne, martılarına, siluetine bakın, sıcak bir çay eşliğinde. Vardığınız yerde biraz yürüyün üşüdüğünüzü fark edip bir pastanede salep içip ısının. Veya Vefa Bozacısı’na uğrayın, hemen Unkapanı İMÇ’nin arkasında. Mermer masalardan birine oturun, bol tarçınlı, isterseniz sarı leblebiyle bu güzel kış içeceğini yudumlayın. Akşama ister güzel bir çorbaya kaşık sallayın, içiniz ısınsın, ister balığınıza bir duble rakıyı katık edin... damağınızı şenlendirin. Keyfinize kulak verin, canınız ne çektiyse.

Bu Cumartesi de keyif için erken kalkın, kızınız kursu kırsın bu sabah, bir şey olmaz. Tutun elinden, ne zamandır ihmal ettiğiniz çocukluğunuzun geçtiği semte çevirin rotanızı, fotoğraf makinenizi unutmayın. Semt fırınından poğaça alın sıcaklarından. Eski çay bahçesini bulamazsanız, yeni açılmış bir yeri deneyin. Hayatı, tabiatı seyredin, çocuğunuzun sorularına keyifle cevap verin. O anlatsın siz dinleyin, siz anlatın o dinlesin, birlikte hayatın akışına bırakın kendinizi. Bir müze gezin ailece. Eve dönerken bir kitapçıya uğrayın herkes kendine bir kitap seçsin. Semt pazarı mı olur, balık çarşısı mı, mevsimin sebzesinden, meyvasından, balığından alın, gelin evde çay demleyip aldığınız kitabı okumaya başlayın. Akşam birbirinize kitaplarınızı anlatırken birlikte yemek yapın, afiyetle yiyip, üstüne güzel bir film seyredin, sinemada veya evde. Evdeyseniz kanapede seyrederken uyuya kalın, nasılsa ertesi gün Pazar deyip gevşeyin. Yorganı üstünüze çekerken kış güzelmiş deyin, ertesi gün için yeni kaçamak rotalar hayal edin. Uyanınca da hayalinizi ötelemeyin, gerçekleştirin.

Hız sarhoşluğunu bir yana bırakın. Ayılınca geç olmadan, kendinize, ailenize fırsat tanıyın, konuşmakla yetinmeyin, birlikte hoşlandığınız şeyler yapın, birlikte üretin, gülün bazen ağlayın. Birbirinizi tanımaya, hoşlanmaya zaman ayırın, lütfen. Farkında mısınız bilmem, 21. Yüzyılın ikinci on yılına giriyoruz. Geçirdiğiniz yılları keyifle hatırlayacağınız nice yıllara.

Xxx
Yıllar önce, dört yıl birlikte çalıştığımız çocukluk arkadaşım, kardeşim, eşinin işi nedeniyle işten ayrılıp, Marmaris’e göç etti. Aylar geçti, bir gün mutad konuşmalarımızda “hala normal olarak gazete okuyamıyorum, biliyor musun ?” dedi. Aradan aylar geçmesine rağmen, hala gazete sayfalarında müşterilerimizin, rakiplerin haberlerini takip ettiğini, PR bağlantılı haberleri neredeyse kesip küpürlemek üzere okuduğunu tespit etmişti. Bir yandan tam bir “algıda seçicilik” örneğidir. Bir yandan da işin gerçek hayatın ne kadar önüne geçip bizi biçimlendirmiş olduğuna.
Pek çoğumuz, delice çalıştığımız dönemlerde, hep sakin bir yerlere kaçıp, bir tür inziva hayatı yaşamayı hayal ederiz. Kendimizi unuttuğumuzu, hızla çevrilen çarkların bize hayatı ıskalattırdığını fark ederiz. Zaman, filanca toplantı gün ve saatine, yetişilmesi gereken bir rapora ayarlıdır. İşi bir yana bıraksak, bu defa çocuğumuzun SBS sınavına, büyüklere bakan bakıcı kadının izin gününe göre yaşarız. Bedenin ve ruhun doğal zamanı hükmünü yitirir. Hız sarhoşluğuna kapılanlar için mevsim değişmiş, doğa kabuk değiştirmiş... fark etmek için zaman yoktur. Halbuki, mevsimler, doğa kendi hükmünü sürer, döngüsünü müthiş mucizelerle yineler. Bizler farkında olalım, olmayalım. Kaçırdığımız yanımıza ziyan kalır. Çünkü her bahar, yaz ve kış hiçbir zaman aynı değildir, bizim de olmadığımız gibi.
Şimdi kışın zamanı. İndirimi, halka arzları, döviz dalgalanmalarını bir yana bırakın bir an ve kışa göz atın. Kurumuş çınar yapraklarının kokusuna karışan Malta Eriği çiçeğini koklayın. Hava erken kararsa da, yaza inat balıkçı tablalarında irili, ufaklı gümüş parıltılar içinizi şenlendirin. Önce Sardalya, Palamut, ardından Lüfer familyası. Çinekop, Sarıkanat’a el sürmeyelim ki büyüsünler Önce Uskumru’yu kaybettik, korkarım sıra Lüfer’de. Kış çocuğu olduğumdan mı bilmem, kış bana kasvetli, hüzünlü gelmez. Hatta yeniden doğuşa hazırlanmanın heyecanı ve umudunu yaşatır bana. Hele, karın bastırdığı kenti esir aldığı günleri daha da severim. İstanbul gibi dur durak bilmeyen, nefes nefese bir kentin ve onun yorgun insanlarının mecburi tatil günleridir. Sokaklar için sevinirim, işyerleri, okul binaları, en çok da her daim tıknefes koşuşturan insanları için. Bir kaç günlük topyekun bir dinlenme. Sözün gerçek anlamıyla yavaşlayan bir “slow city”. Okul yıllarımda bu kentin sunduğu mecburi tatil fırsatlarını dört gözle beklerdim. Bunlardan biri yoğun yağan kar, tipiydi, herkes için tatil demekti. Bazılarıysa, henüz iki kıta köprüyle birleşmemiş olduğundan sadece biz “karşıda” yani Anadolu yakasında oturup, Avrupa yakasında okula gidenlere özgüydü. Yani şahane lodos ve sis günleri. Böylece okul döneminin üç mevsimi için de kaçamak gün umutlarımız olurdu. Kışın kar, baharlarda sis ve lodos. İstanbul “lodosçu” diye fırtına sonrası denizin kıyıya bıraktığı kömür ve sair hazineleri toplayanları bilir oysa en kral lodosçular yukarıda tarif edilen biz “karşılı” çocuklardık. Gelsin Kadıköy sinemaları, sahil çay bahçeleri, bisiklet turları...
Yakışıklı prensim Persi kış tüylerini kuşandı. Her sonbahar tüyleri uzuyor, kalınlaşıyor, çoğalıyor. Adeta iki beden büyüyor, aslında tüy kabası. Doğal olarak bir kaç gün taramasanız birbirine girip kıtık oluyor. Küçük topaklar elime gelince soluğu veterinerimizde aldım. Uzun bayram tatilini nöbetçi geçirmiş, çalışanlarıysa tatilde. Lise sonda bir kızı var, teknesi de. Ama zamanı yok. Elli yaşın bir muhasebe yaşı olduğunu söylüyor. Belli bir kıvılcım düşmüş ruhuna. Yangına körükle gidiyorum. Bir daha ne kendinin ne de kızının bu yaşta olmayacağını hatırlatıyorum. Yarın tekneye yelken çekmeye hali kalmayabileceğini. Bir daha 2010 kışını yaşayamayacağımızı hatırlatıyorum. Yaşanan yıllardan ancak yaşadığımızı hissettiğimiz anlar geriye kalıyor.
Yağmur Atsız’ın çok sevdiğim şiirinde dediği gibi “koşarken yavaşlar gibi”, biraz yavaşlayın, kendinizi doğal akışa bırakın. Kışın tadını çıkarın. Bir akşam işten erken çıkın, atlayın bir ada veya Haliç vapuruna ve kentin denizine, göğüne, martılarına, siluetine bakın, sıcak bir çay eşliğinde. Vardığınız yerde biraz yürüyün üşüdüğünüzü fark edip bir pastanede salep içip ısının. Veya Vefa Bozacısı’na uğrayın, mermer masalardan birine oturun, bol tarçınlı, isterseniz sarı leblebiyle bu güzel kış içeceğini yudumlayın. Akşama ister güzel bir çorbaya kaşık sallayın, içiniz ısınsın, ister balığınıza bir duble rakıyı katık edin, damağınızı şenlendirin. Keyfinize kulak verin, canınız ne çektiyse. Hız sarhoşluğunu bir yana bırakın. Ayılınca geç olmadan, kendinize, ailenize fırsat tanıyın, konuşmakla yetinmeyin, birlikte hoşlandığınız şeyler yapın, birlikte üretin, gülün bazen ağlayın. Birbirinizi tanımaya, hoşlanmaya zaman ayırın, lütfen. Farkında mısınız bilmem, 21. Yüzyılın ikinci on yılına giriyoruz. Geçirdiğiniz yılları keyifle hatırlayacağınız nice yıllara.

7 Temmuz 2010 Çarşamba

Zorlu zeminlerde rastlantısal yolculuklar


“Dünya ne denli rastlantısal ise,

şiir de o denli rastlantısaldır.” Melih Cevdet Anday


Kendimi zamanın, mekanın tesadüflerine bırakıp, olanları bir yap-bozun parçaları gibi, sonradan birleştirmeye bayılırım. Mayıs’ın ikinci haftası. Bahar olanca bereketiyle topraktan fışkırıyor ve yollar beni çağırıyor.


Yine Trakya’ya doğru yol alıyorum. Bir ay öncenin Kanola sarısı yerini katırtırnağı sarısına bırakmış. Gelincik kırmızısı, yabani adını bilmediğim maviler, eflatunlar ve tabii beyaz papatyalar. Asma kütüklerinin bir ay önceki çıplaklığından eser kalmamış. Körpe yapraklar dalları donatmış. Kirazlı’nın adına yaraşır ağaçlarını kırmızı, sarı kiraz basmış. Pastoral bir şiir, ezgi gibi dağlar. Hızımı alamayıp, sınırı geçiyorum. Önce Dedeağaç, sonra Kavala, Gümülcine, Drama, Selanik... Yol tabelaları Yunanca-İngilizce’ye dönse de coğrafya sınır tanımıyor. İnsanlar, tipler, alışkanlıklar da öyle. Oniki yıl olmuş buralardan son geçeli. İnsanlar daha rahat ve istekli Türkçe konuşuyor. Hemen herkes Binbir Gece’nin Onur’unu, Şehrazat’ını anlatıyor hevesle. Yunanistan’a, adalara çok kere gidip, geldim, ilk defa hakikaten komşuya misafirliğe gitmiş gibi hissediyorum.


Bir kaç hafta sonra Açıkhava’da Yorgo Dalaras konserindeyiz. Hiç boşyer yok. Söylentiye göre “Prens Adaları boşalmış”. Ondan mı bilmem ama gür sesli bir koro var Dalaras şarkılarına eşlik eden Açıkhava’nın seyirci sıralarında. İzmir kökenli Dalaras “uzun zamandır bu daveti bekliyordum” diyor. Ardından sahneye çıkan genç Girit kökenli Michalis Tzouganakis’in udu ve sesine, kemençe eşlik ediyor. Bir an gözlerini kapasa insan, Karadeniz yaylalarında horona durulmuş sanabilir. Bağlamayı alıyor eline Dalaras ve “Yiğidim Aslanım”a başlıyor Rumca. Zülfü Livaneli ile elele “Kardeşin Duymaz”ı seslendiriyorlar. Gümülcine’deki 85’lik antikacı Rum Kosta ile Türkçe sohbetimizi hatırlıyorum.


Bir kaç gece sonra kanallar arası dolaşırken ünlü orkestra şefi ve piyanist Arjantin doğumlu Musevi Daniel Barenboim ve Filistinli düşünür Edward Said’in 1999 yılında başlattıkları “Doğu Batı Divanı” projesinin belgeselini yakalıyorum Mezzo kanalında. Saat çoktan geceyarısını geçmiş, ama çakılıyorum ekranın karşısına. 2006’da İstanbul konserini kaçırmış olmaya bir kere daha hayıflanıp, projenin yıllar içindeki gelişimi, katılımcıların tanıklıkları ile büyüleniyorum. İsrail, Filistin ve çeşitli Arap ülkelerinden gençlerden, birlikte müzik yapmak üzere oluşturulan bir orkestra. Dünyanın en önemli klasik müzik ustalarından Daniel Barenboim ile çalışmak fırsatını yakalayan, birbirlerine temkinle yaklaşan ergenliğe henüz adım atmış gençleri dinliyorum. Weimar’daki ilk çalışmalarda, yine dünyanın en önemli çellisti Yoyoma ile prova yapıyorlar. Dinlenme molalarında, ormanda bir yürüyüş, tanışma, diyolağa geçiş sancıları. Sadece müzik değil, Barenboim ve Edward Said ile ait oldukları coğrafya, ön yargılar üstüne konuşup tartışıyorlar. İsrailli ve Filistinli yanyana aynı sorulara cevap veriyorlar. Tek başlarına yanıtlarken soruları daha keskinler, birlikteyken ise daha temkinli.


Henüz onlu yaşların ortasındalar. Onların taraf olmadığı, rol almadığı kemikleşmiş sorunlar dünyasının daralttığı, kıstırdığı dünyalarından müzikle çıkıyorlar, nefes alıyorlar, birbirlerini keşfediyorlar. Bu şahane belgeselin dilini takip etmekte zorlanıyorum. Tüm film Fransızca alt yazılı. İngilizce konuştuklarında sorun yok. Ama Arapça, İbranice, Almanca hatta İspanyolca diyologları, kıt Fransızcamla anlayabilmek çok zorluyor beni. Adeta Babil Kulesindeyim. Farklı diller arasında kaybolurken, müziğin ortak dilinin, bütün bu farklı kökenlerden gelen insanları nasıl uyumlandırdığını gıpta ile izliyorum. Müzik başladığında bütün o genç insanlar aynı dili okuyor, her bir saz ayrı tınlayarak, müthiş bir eseri bütünlüyor.

Barenboim ve Said dünyanın bu en acılı bölgesini barıştırmaya yönelik bu müthiş projeyi Johann Wolfgang von Goethe’nin “Doğu Batı Divanı” eserinin ilhamıyla isimlendirmişler. Çoğu edebiyatçının “bir Doğu’ludan daha Doğu”lu gibi kaleme aldığını” ifade ettiği eser, Hicret şiiri ile başlıyor :


“Kuzey, Batı ve Güney paramparça oluyor,
Tahtlar çöküyor, imparatorluklar sallanıyor:
Pederşâhilerin havasını soluklanmak istersen,
Şu tertemiz Doğu'ya hicret et,
Orada aşk, işret ve şarkılar meclisinde olursun,
Hızır'ın ab-ı hayat membaından içer, gençlik bulursun.
Hakkın ve meşruiyetin hâkim olduğu o yerlerde
Derinliklerine inmek isterim insan soyunun.
O zamanlar ki henüz insanlar,
Kendi dünyevî dillerinde Tanrı'dan
İlâhî emirler aldılar,
Ve pek de kafa yormadılar.

Ataların baş tâcı edildiği o yerlerde,
Her yabancı hizmetten men edilirdi;
Halkların ergenlik çağındaki durumu eğlendirir beni:
Ki onlarda iman engin, fikir sınırlıdır,
Tabiî öylesine önemliydi orada söz,
Çünkü söylenmiş bir kelâmdı söz.*

...”

Her bir mısraı, hatta sözcüğü insanı derinden düşündürten şiirin gösterdiği Doğu, artık eski Batı’dan bakıldığı gibi tertemiz değil. Doğunun gizem peçesi çoktan düştü. Şimdi şairin gösterdiği Doğu da parça parça. Bütün bu parçalanmışlığın içinden çıkan Barenboim-Said gibi projeleri “Doğu Batı Divanı” insana, savaşlara, kana rağmen medeniyetten hala ümitvar olmayı vadediyor. Öte yandan Projenin entellektüel kapsamı ve derinliği, son Gazze’ye yardım çıkartmasının fecaati ile karşılaştırıldığında, bu yüzyılda hala kaba kuvvette ısrarcı olmanın utancı yüzümüzü kızarıyor.


2003 yılında Edward Said’in ölümünden sonra Rabat’daki konserde, büyük bombayı patlatıyor Barenboim “Bir sonraki konser, işgal altındaki Ramallah’tadır”. Belgeselin en etkileyici sahneleri de Ramallah konserine ait olanlar. Şef Barenboim’un proje için Ramallah’ı ziyaret ettiği zaman henüz 10 yaşlarında bir kız çocuğu olan Filistinli küçük kızın orkestraya dahil olması ve kuşatılmış bir bölgede müziğe sarılışı, ümit ile ümitsizlik sarkacındaki git-gelleri ve nihayet 2005 konserine asker-sivil koruma ordusu ile gelen ve hemen konser bitiminde aynı şekilde bir konvoyla dönen İsrailli arkadaşlarını gözyaşları ile yolcu edişi... Etrafı duvarlarla örülmüş 60.000 nüfüslu, adeta dünyadan tecrit edilmiş bir kentten müzikle dünyaya sızan küçücük bir kız çocuğu, bitmeyen İsrail-Filistin savaşını sonlandıramaz belki, ama olanların anlamsızlığına insanın içine işleyen bir ışık tutar.


Barenboim, belgeselin bir yerinde “hoşgörü sözünü sevmediğini” söylüyor. Hoşgörünün bir yandan da, “aslında benim görüşüm, duruşum doğru ama , öbürüne tahammül ediyorum” anlamı taşıdığına dikkat çekiyor. Bu projenin esasının, tarafların konuşabilmesi ve birbirini dinlemesine vesile oluşuna dikkat çekiyor.


Mürefte’de bir arkadaşımla sohbet ediyoruz. Kendisi Siirt’li. Hangi nedenle buralara gelmiş, sormamışım yıllardır. Aslında en küçük oğlu da iyi arkadaşım. Bir kaç gün önce yaptığımız dağ köyleri gezimizi anlatıyorum. “Benim anneannem Gölcük’lü” diyor. Şaşırıyorum. Meğer dedesinin babasını devlet Şarköy-Gölcük’e ikamete yollamış. On yıl orada ikamet etmek kaydıyla mülkiyetine sahip olacakları, aile başına ellişer dönüm arazi vermiş, ekip biçsinler diye. O sırada dede Gölcük’ün yerlisi bir ailenin kızına aşık olup evleniyor. Ama on yılı beklemeden – ve tabii araziyi de alamadan,- memlekete dönüyor. Yıllar sonra torunlar tekrar ana toprağına dönüyor. Kabaca bir hesap yapıyorum, Cumhuriyet’in ilk yılları ve muhtemelen Şeyh Sait isyanı sonrası. Doğuyu Batıyla kaynaştırma! politikası mı yoksa Kürtleri dağıtma mı? Neredeyse yüz yıl geçti. O zaman Şeyh Sait di, şimdi PKK. Yetmez mi ? Toplar tüfeklerin konuşmasıyla olmuyor, onları gürültüsünden dumanından sıyrılıp konuşmak, dinlemek, birlikte anlamlı, kalıcı bir şeyler üretebilmek lazım.


İzole edilmemişse, vahşi doğa tarafından engellenmemiş ise, dünyadaki hiç bir yön, kıta, coğrafya yok ki, üstünden sayısız kültürler, dinler, ırklar geçmemiş olsun. Dünyanın bazı kesimleri bu geçmişi zenginlik sayıp sahiplenirken, başka kesimler bunu husumet nedeni olarak koruyup, baskın çıkma savaşına çeviriyor. Üstünlük savaşında galip gelme hevesindeki coğrafyaların ortak niteliği, cehalet ve kör inanç prangalarına takılıp, medeniyet basamaklarını bir türlü çıkamayışları. Onun için, kuşatılmış Ramallah’taki keman çalan küçük kızın, kızların, Kardelenlerin keman çalmayı sürdürmesidir umut.


Rastlantısal yolculuğumun bir başka durağı olan Dalaras’ın bir sonraki projesin rastlıyorum internette. 2011’de Kavafis’in şiirlerini şarkılaştıracakmış. Sevdiğim şairlerimdendir kendisi ve İstanbullu bir tüccarın oğlu olarak İskenderiye’de doğan, yaşayan ve ölen bir Rum’dur. Acaba bundan mı severim şiirlerini ? Romantik bulunabilir, ama ne gam, Kavafis koysun son noktayı bu yazıya:


Gizli Şeyler

Bütün yaptıklarımdan ve bütün söylediklerimden

Kimse anlamaya çalışmasın kim olduğumu

Bir engel vardı, bir engel, bütün eylemlerimi

Ve baştan aşağı tutumumu değiştiren

Hep bir engel tam konuşacağım sıra

Susturuverdi beni.

En göze çarpmamış davranışlarımdan

En kapalı sözlerimden, yazdıklarımdan

Yalnız onlardan anlaşılabilirim.

Ama belki de değmez bunca çabaya

Bunca dikkate, gerçekte kim olduğumu bulmak,

Daha güzel bir toplumda, ilerde

Bir başkası tıpkı bana benzeyen

Çıkar kuşkusuz, yaşar özgürce **


*Çeviren: Senail Özkan

** Çeviren: Barış Pirhasan