“Dünya ne denli rastlantısal ise,
şiir de o denli rastlantısaldır.”
Kendimi zamanın, mekanın tesadüflerine bırakıp, olanları bir yap-bozun parçaları gibi, sonradan birleştirmeye bayılırım. Mayıs’ın ikinci haftası. Bahar olanca bereketiyle topraktan fışkırıyor ve yollar beni çağırıyor.
Yine Trakya’ya doğru yol alıyorum. Bir ay öncenin Kanola sarısı yerini katırtırnağı sarısına bırakmış. Gelincik kırmızısı, yabani adını bilmediğim maviler, eflatunlar ve tabii beyaz papatyalar. Asma kütüklerinin bir ay önceki çıplaklığından eser kalmamış. Körpe yapraklar dalları donatmış. Kirazlı’nın adına yaraşır ağaçlarını kırmızı, sarı kiraz basmış. Pastoral bir şiir, ezgi gibi dağlar. Hızımı alamayıp, sınırı geçiyorum. Önce Dedeağaç, sonra Kavala, Gümülcine, Drama, Selanik... Yol tabelaları Yunanca-İngilizce’ye dönse de coğrafya sınır tanımıyor. İnsanlar, tipler, alışkanlıklar da öyle. Oniki yıl olmuş buralardan son geçeli. İnsanlar daha rahat ve istekli Türkçe konuşuyor. Hemen herkes Binbir Gece’nin Onur’unu, Şehrazat’ını anlatıyor hevesle. Yunanistan’a, adalara çok kere gidip, geldim, ilk defa hakikaten komşuya misafirliğe gitmiş gibi hissediyorum.
Bir kaç hafta sonra Açıkhava’da Yorgo Dalaras konserindeyiz. Hiç boşyer yok. Söylentiye göre “Prens Adaları boşalmış”. Ondan mı bilmem ama gür sesli bir koro var Dalaras şarkılarına eşlik eden Açıkhava’nın seyirci sıralarında. İzmir kökenli Dalaras “uzun zamandır bu daveti bekliyordum” diyor. Ardından sahneye çıkan genç Girit kökenli Michalis Tzouganakis’in udu ve sesine, kemençe eşlik ediyor. Bir an gözlerini kapasa insan, Karadeniz yaylalarında horona durulmuş sanabilir. Bağlamayı alıyor eline Dalaras ve “Yiğidim Aslanım”a başlıyor Rumca. Zülfü Livaneli ile elele “Kardeşin Duymaz”ı seslendiriyorlar. Gümülcine’deki 85’lik antikacı Rum Kosta ile Türkçe sohbetimizi hatırlıyorum.
Bir kaç gece sonra kanallar arası dolaşırken ünlü orkestra şefi ve piyanist Arjantin doğumlu Musevi Daniel Barenboim ve Filistinli düşünür Edward Said’in 1999 yılında başlattıkları “Doğu Batı Divanı” projesinin belgeselini yakalıyorum Mezzo kanalında. Saat çoktan geceyarısını geçmiş, ama çakılıyorum ekranın karşısına. 2006’da İstanbul konserini kaçırmış olmaya bir kere daha hayıflanıp, projenin yıllar içindeki gelişimi, katılımcıların tanıklıkları ile büyüleniyorum. İsrail, Filistin ve çeşitli Arap ülkelerinden gençlerden, birlikte müzik yapmak üzere oluşturulan bir orkestra. Dünyanın en önemli klasik müzik ustalarından Daniel Barenboim ile çalışmak fırsatını yakalayan, birbirlerine temkinle yaklaşan ergenliğe henüz adım atmış gençleri dinliyorum. Weimar’daki ilk çalışmalarda, yine dünyanın en önemli çellisti Yoyoma ile prova yapıyorlar. Dinlenme molalarında, ormanda bir yürüyüş, tanışma, diyolağa geçiş sancıları. Sadece müzik değil, Barenboim ve Edward Said ile ait oldukları coğrafya, ön yargılar üstüne konuşup tartışıyorlar. İsrailli ve Filistinli yanyana aynı sorulara cevap veriyorlar. Tek başlarına yanıtlarken soruları daha keskinler, birlikteyken ise daha temkinli.
Henüz onlu yaşların ortasındalar. Onların taraf olmadığı, rol almadığı kemikleşmiş sorunlar dünyasının daralttığı, kıstırdığı dünyalarından müzikle çıkıyorlar, nefes alıyorlar, birbirlerini keşfediyorlar. Bu şahane belgeselin dilini takip etmekte zorlanıyorum. Tüm film Fransızca alt yazılı. İngilizce konuştuklarında sorun yok. Ama Arapça, İbranice, Almanca hatta İspanyolca diyologları, kıt Fransızcamla anlayabilmek çok zorluyor beni. Adeta Babil Kulesindeyim. Farklı diller arasında kaybolurken, müziğin ortak dilinin, bütün bu farklı kökenlerden gelen insanları nasıl uyumlandırdığını gıpta ile izliyorum. Müzik başladığında bütün o genç insanlar aynı dili okuyor, her bir saz ayrı tınlayarak, müthiş bir eseri bütünlüyor.
Barenboim ve Said dünyanın bu en acılı bölgesini barıştırmaya yönelik bu müthiş projeyi Johann Wolfgang von Goethe’nin “Doğu Batı Divanı” eserinin ilhamıyla isimlendirmişler. Çoğu edebiyatçının “bir Doğu’ludan daha Doğu”lu gibi kaleme aldığını” ifade ettiği eser, Hicret şiiri ile başlıyor :
“Kuzey, Batı ve Güney paramparça oluyor,
Tahtlar çöküyor, imparatorluklar sallanıyor:
Pederşâhilerin havasını soluklanmak istersen,
Şu tertemiz Doğu'ya hicret et,
Orada aşk, işret ve şarkılar meclisinde olursun,
Hızır'ın ab-ı hayat membaından içer, gençlik bulursun.
Hakkın ve meşruiyetin hâkim olduğu o yerlerde
Derinliklerine inmek isterim insan soyunun.
O zamanlar ki henüz insanlar,
Kendi dünyevî dillerinde Tanrı'dan
İlâhî emirler aldılar,
Ve pek de kafa yormadılar.
Ataların baş tâcı edildiği o yerlerde,
Her yabancı hizmetten men edilirdi;
Halkların ergenlik çağındaki durumu eğlendirir beni:
Ki onlarda iman engin, fikir sınırlıdır,
Tabiî öylesine önemliydi orada söz,
Çünkü söylenmiş bir kelâmdı söz.*
...”
Her bir mısraı, hatta sözcüğü insanı derinden düşündürten şiirin gösterdiği Doğu, artık eski Batı’dan bakıldığı gibi tertemiz değil. Doğunun gizem peçesi çoktan düştü. Şimdi şairin gösterdiği Doğu da parça parça. Bütün bu parçalanmışlığın içinden çıkan Barenboim-Said gibi projeleri “Doğu Batı Divanı” insana, savaşlara, kana rağmen medeniyetten hala ümitvar olmayı vadediyor. Öte yandan Projenin entellektüel kapsamı ve derinliği, son Gazze’ye yardım çıkartmasının fecaati ile karşılaştırıldığında, bu yüzyılda hala kaba kuvvette ısrarcı olmanın utancı yüzümüzü kızarıyor.
2003 yılında Edward Said’in ölümünden sonra Rabat’daki konserde, büyük bombayı patlatıyor Barenboim “Bir sonraki konser, işgal altındaki Ramallah’tadır”. Belgeselin en etkileyici sahneleri de Ramallah konserine ait olanlar. Şef Barenboim’un proje için Ramallah’ı ziyaret ettiği zaman henüz 10 yaşlarında bir kız çocuğu olan Filistinli küçük kızın orkestraya dahil olması ve kuşatılmış bir bölgede müziğe sarılışı, ümit ile ümitsizlik sarkacındaki git-gelleri ve nihayet 2005 konserine asker-sivil koruma ordusu ile gelen ve hemen konser bitiminde aynı şekilde bir konvoyla dönen İsrailli arkadaşlarını gözyaşları ile yolcu edişi... Etrafı duvarlarla örülmüş 60.000 nüfüslu, adeta dünyadan tecrit edilmiş bir kentten müzikle dünyaya sızan küçücük bir kız çocuğu, bitmeyen İsrail-Filistin savaşını sonlandıramaz belki, ama olanların anlamsızlığına insanın içine işleyen bir ışık tutar.
Barenboim, belgeselin bir yerinde “hoşgörü sözünü sevmediğini” söylüyor. Hoşgörünün bir yandan da, “aslında benim görüşüm, duruşum doğru ama , öbürüne tahammül ediyorum” anlamı taşıdığına dikkat çekiyor. Bu projenin esasının, tarafların konuşabilmesi ve birbirini dinlemesine vesile oluşuna dikkat çekiyor.
Mürefte’de bir arkadaşımla sohbet ediyoruz. Kendisi Siirt’li. Hangi nedenle buralara gelmiş, sormamışım yıllardır. Aslında en küçük oğlu da iyi arkadaşım. Bir kaç gün önce yaptığımız dağ köyleri gezimizi anlatıyorum. “Benim anneannem Gölcük’lü” diyor. Şaşırıyorum. Meğer dedesinin babasını devlet Şarköy-Gölcük’e ikamete yollamış. On yıl orada ikamet etmek kaydıyla mülkiyetine sahip olacakları, aile başına ellişer dönüm arazi vermiş, ekip biçsinler diye. O sırada dede Gölcük’ün yerlisi bir ailenin kızına aşık olup evleniyor. Ama on yılı beklemeden – ve tabii araziyi de alamadan,- memlekete dönüyor. Yıllar sonra torunlar tekrar ana toprağına dönüyor. Kabaca bir hesap yapıyorum, Cumhuriyet’in ilk yılları ve muhtemelen Şeyh Sait isyanı sonrası. Doğuyu Batıyla kaynaştırma! politikası mı yoksa Kürtleri dağıtma mı? Neredeyse yüz yıl geçti. O zaman Şeyh Sait di, şimdi PKK. Yetmez mi ? Toplar tüfeklerin konuşmasıyla olmuyor, onları gürültüsünden dumanından sıyrılıp konuşmak, dinlemek, birlikte anlamlı, kalıcı bir şeyler üretebilmek lazım.
İzole edilmemişse, vahşi doğa tarafından engellenmemiş ise, dünyadaki hiç bir yön, kıta, coğrafya yok ki, üstünden sayısız kültürler, dinler, ırklar geçmemiş olsun. Dünyanın bazı kesimleri bu geçmişi zenginlik sayıp sahiplenirken, başka kesimler bunu husumet nedeni olarak koruyup, baskın çıkma savaşına çeviriyor. Üstünlük savaşında galip gelme hevesindeki coğrafyaların ortak niteliği, cehalet ve kör inanç prangalarına takılıp, medeniyet basamaklarını bir türlü çıkamayışları. Onun için, kuşatılmış Ramallah’taki keman çalan küçük kızın, kızların, Kardelenlerin keman çalmayı sürdürmesidir umut.
Rastlantısal yolculuğumun bir başka durağı olan Dalaras’ın bir sonraki projesin rastlıyorum internette. 2011’de Kavafis’in şiirlerini şarkılaştıracakmış. Sevdiğim şairlerimdendir kendisi ve İstanbullu bir tüccarın oğlu olarak İskenderiye’de doğan, yaşayan ve ölen bir Rum’dur. Acaba bundan mı severim şiirlerini ? Romantik bulunabilir, ama ne gam, Kavafis koysun son noktayı bu yazıya:
Gizli Şeyler
Bütün yaptıklarımdan ve bütün söylediklerimden
Kimse anlamaya çalışmasın kim olduğumu
Bir engel vardı, bir engel, bütün eylemlerimi
Ve baştan aşağı tutumumu değiştiren
Hep bir engel tam konuşacağım sıra
Susturuverdi beni.
En göze çarpmamış davranışlarımdan
En kapalı sözlerimden, yazdıklarımdan
Yalnız onlardan anlaşılabilirim.
Ama belki de değmez bunca çabaya
Bunca dikkate, gerçekte kim olduğumu bulmak,
Daha güzel bir toplumda, ilerde
Bir başkası tıpkı bana benzeyen
Çıkar kuşkusuz, yaşar özgürce **
*Çeviren: Senail Özkan
** Çeviren: Barış Pirhasan
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder